Lezingen Landelijke Dag SOVON: 100 jaar nestkastonderzoek, spreeuwentrek en kleurringen bij brandganzen

Op de Landelijke Dag van SOVON kun je een veelzijdig programma verwachten met onder meer lezingen van vogelonderzoekers, vrijwilligers en andere gepassioneerde vogelliefhebbers en -kenners. Met bijdragen vanuit Sovon, Vogelbescherming Nederland, de Nederlandse Ornithologische Unie, Natuurmonumenten en LandschappenNL. Drie NIOO-onderzoekers vertellen over een eeuw nestkastonderzoek in Nederland, de experimenten met spreeuwentrek en het werk met kleurringen bij brandganzen.

Honderd jaar nestkastonderzoek

Door Leo Ballering (NESTKAST) en Wietske Oosterkamp (NIOO-KNAW)

In het begin van de twintigste eeuw werd er voor het eerst op grote schaal nestkasten opgehangen in de bossen in Nederland. Wat begon als een poging tot natuurlijke insectenbestrijding mondde al snel uit in ecologisch onderzoek naar de vogels die in die nestkasten broedden. Data over broedsels werden door vrijwillige onderzoekers vanuit het hele land naar Wageningen gestuurd waar het netjes in tabellen werd verzameld. Dit werk is in de Tweede Wereldoorlog gestaakt, maar later opnieuw opgepakt in de jaren 50 en in 2009 door het huidige NESTKAST-netwerk. Nog ieder voorjaar gaan vrijwilligers naar buiten om de vogels en eieren in hun nestkasten te monitoren. De historische data van 100 jaar geleden zijn al die tijd netjes bewaard gebleven, vervolgens in 2025 gedigitaliseerd en openbaar gepubliceerd waardoor we nu gegevens van een volledige reeks van honderd jaar nestkast onderzoek hebben. Dit geeft niet alleen een uniek beeld over wat er in de afgelopen eeuw is veranderd met onze Nederlandse holenbroeders maar ook over de unieke infrastructuur van het Nederlands Burgeronderzoek / citizen science. 

Perdeck’s verplaatsingsexperimenten in een modern jasje

Morrison Pot, PhD student NIOO-KNAW

Zo’n 70 jaar geleden liet Albert Perdeck met zijn inmiddels klassieke spreeuwenexperimenten zien dat de vaardigheid van trekvogels om naar specifieke overwinteringsgebieden te navigeren niet aangeboren maar aangeleerd is. Door duizenden geringde spreeuwen tijdens de najaarstrek vanuit Nederland naar Zwitserland en Spanje te verplaatsen en aldaar los te laten liet hij op basis van verkregen terugmeldingen zien dat alleen volwassen vogels, die eerder trekervaring hadden opgedaan, de natuurlijke overwinteringsgebieden in Engeland en Noord-Frankrijk wisten te bereiken. Het feit dat jonge spreeuwen niet corrigeerden voor de verplaatsing is vaak geïnterpreteerd als bewijs voor een aangeboren migratieprogramma dat jonge trekvogels in de richting van het overwinteringsgebied stuurt. Tijdens mijn presentatie op de landelijke dag zal ik laten zien hoe deze historische ringgegevens nog steeds waardevol kunnen zijn om nieuwe vragen over vogeltrek te beantwoorden en zal ik resultaten van een spannend nieuw verplaatsingsexperiment laten zien waarbij spreeuwen met zenders zijn uitgerust.

De brandgans: bijna 50 jaar kleurringonderzoek

Lisenka de Vries, PhD-student NIOO KNAW

Toen in 1979 de eerste brandgans in Nederland werd gekleurringd, was de soort hier nog een schaarse verschijning. Door duizenden vogels te markeren, zijn we de ecologie van deze trekvogel steeds beter gaan begrijpen. Aanvankelijk richtte onderzoek zich op de vraag hoe brandganzen in het Arctische gebied konden broeden, met aandacht voor foerageergedrag, timing van migratie en broedsucces. De sterke populatiegroei en uitbreiding van de broedgebieden lieten echter zien dat brandganzen flexibeler waren dan gedacht. Dit creëerde nieuwe mogelijkheden om populaties met verschillende migratiestrategieën, in Arctische en gematigde streken, te vergelijken. Tegenwoordig staan duurzaam beheer en het beperken van conflicten zoals landbouwschade vaak centraal, waarbij internationale samenwerking binnen de gehele vliegroute steeds belangrijker wordt. Nieuwe technieken, zoals GPS-zenders en demografische modellen, bieden mogelijkheden om zowel oude als nieuwe vragen te beantwoorden. Deze presentatie kijkt terug op bijna 50 jaar brandganzenonderzoek en laat zien hoe de veranderende ecologie, maatschappelijke uitdagingen en nieuwe onderzoeksmogelijkheden bepalen welke vragen er worden bestudeerd.

Zie ook de overzichtspagina met alle lezingen op de Landelijke Dag. De NIOO-onderzoekers werken mee aan het programma van de Nederlandse Ornithologische Unie (NOU).